Jedini VIP avion koji je ikada bio na popisu makedonskog ratnog vazduhoplovstva – poslovni mlaznjak Learjet 25B iz 1976. godine sa fabričkim brojem 25B-205 – sada je na stalnoj statičkoj postavci u blizini Komande ratnog vazduhoplovstva u vazduhoplovnoj bazi Petrovec, koja se nalazi 17 km jugoistočno od glavnog grada Makedonije.
Reč je o jednom od šest aviona Learjet 25 (pet Learjet 25B i jedan Learjet 25D) koje je bivša Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija naručila u periodu 1974-1977 za prevoz svojih visokih državnih i vojnih zvaničnika.
Prva dva aviona stigla su 1975. godine i sa fabričkim c/n 25B-187 i 25B-186 dobila su jugoslovensku registraciju civilnog vazduhoplovstva YU-BJG, odnosno YU-BJH. Ovi avioni su bili vlasništvo i služili su Saveznom izvršnom veću (SIV) koje je bilo izvršni organ (vlada) Jugoslavije sa sedištem u Beogradu, i nadležan za državne poslove i nadzor nad sprovođenjem zakona.
Pozitivno iskustvo SIV-a sa svojim novim Lirdžetovima 25B rezultiralo je nabavkom još tri Learjet 25B 1976. godine, od kojih su se dva pridružila 675. transportnoj avijacijskoj eskadrili (675. trae) jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva i PVO (RV i PVO) u vazduhoplovnoj bazi Batajnica kod Beograda. Ova dva aviona su dobila vojne serijske brojeve 10401 (c/n 25B-202) i 10402 (c/n 25B-203). Treći Learjet 25B (registrovan YU-BKJ, c/n 25B-205) je platila i postao je vlasništvo vlade Socijalističke Republike Makedonije, jedne od šest konstitutivnih republika jugoslovenske federacije.
Rane godine upotrebe aviona Learjet 25B u Jugoslaviji bile su u senci tragedije koja se dogodila 18. januara 1977. godine kada je YU-BJH sa jugoslovenskim premijerom Džemalom Bijedićem, njegovom suprugom Razijom i nekoliko članova njegovog kabineta poleteo iz vazduhoplovne baze Batajnica i, dok se po lošem vremenu približavao sarajevskom aerodromu Butmir, udario u padinu planine Inač (visine 1.366 m). Avion je pri udaru uništen, a svih osam putnika (dva pilota i šest putnika) je poginulo. Nesreća se vodi kao CFIT (Controlled Flight Into Terrain) odnosno, dogodila se zbog nekoliko grešaka dela posade. Gubitak aviona SIV je nadoknadio nabavkom novog, zamenskog aviona: Learjet 25D većeg doleta (c/n 25D-221) koji je stigao u Jugoslaviju 1977. godine i registrovan kao YU-BKR.
Narednih godina RV i PVO avioni su preimenovani: 10401 je postao 70401, dok je 10402 postao 70402. Nakon raspada bivše Jugoslavije 1992. godine, YU-BJG, YU-BKR, 70401 i 70402 ostali su u Srbiji, a vojni primerci su 1993. dobili civilne registracije – YU-BRA i YU-BRB. Ova četiri aviona prešla su u vlasništvo Avio službe Vlade Srbije. Makedonski Learjet 25B takođe je dobio novu registraciju 1994. godine, zamenivši YU-BKJ makedonskom civilnom registracijom Z3-BAA. Srpski avioni su tada prodati: YU-BRA je postao N343CA dok je 2000. godine YU-BRB postao N344CA; YU-BJG je postao N187CA, dok je 2002. godine YU-BKR postao N147CA. Na taj način je makedonski Learjet 25B ostao jedini avion tog tipa koji je leteo iznad teritorije bivše Jugoslavije.
Posle nekoliko incidenata tokom prevoza državnih zvaničnika (pucanje gume pri sletanju u London, napukla šoferšajbna dok je leteo nad Švajcarskom), makedonski vladin Learjet 25B je povučen iz upotrebe 2002. godine i prebačen u 101. vazduhoplovnu eskadrilu makedonskog ratnog vazduhoplovstva opremljenoj u to vreme sa tri jednoseda jurišna aviona Su-25 (vojni ev. brojevi 121-123) i jednim dvosedim Su-25UB (120).
Ovaj transfer je ostavio vladu u Skoplju zavisnom od svog drugog VIP-konfigurisanog aviona – Beechcraft 200 Super King Air, registrovanog Z3-BAB, c/n BB-652 – sve dok se taj turboprop nije srušio na prilazu mostarskom aerodromu, u Bosni i Hercegovini, 26. februara 2004. godine u fatalnoj nesreći koja je odnela živote makedonskog predsednika Borisa Trajkovskog i još osam ljudi koji su se nalazili u avionu. Kao rezultat katastrofe u Mostaru, u maju 2005. nabavljen je VIP-avion Bombardier Learjet 60 Special Edition za 10,88 miliona dolara. Registrovan Z3-MKD (c/n 60-279, ex-N50145), ovaj avion je i dalje u službi Vlade Severne Makedonije i sada leti sa međunarodnog aerodroma Skoplje.
Makedonski Learjet 25B završio je svoju karijeru u inventaru ranog vazduhoplovstva Makedonije, službi koja je, zvanično nazvana Vozduhoploven VING, postala segment Armije Republike Severne Makedonije zadužena za vazduhoplovnu podršku, PVO i nadzor vazdušnog prostora. Planovi da se avion koristi za naprednu obuku pilota, posebno za navigaciju i letove po pravilima instrumentalnog letenja (IFR), za kalibraciju zemaljskih radarskih stanica u Makedoniji, kao i za VIP letove koje organizuje ratno vazduhoplovstvo, napušteni su, i nikada se nisu ostvarili. Avion je ostavljen u neupotrebljivom stanju sve do leta 2023. godine kada je konačno postavljen na stalnu izložbu u vazduhoplovnoj bazi Petrovec, a da nije izveden nijedan let za svog poslednjeg vlasnika – makedonskog ratnog vazduhoplovstva.
Tomo
Nazalost nista od makedonskog ratnog vazduhoplovstva. RIP.